Ե՞րբ է տեղի ունեցել ՀՍԽՀ խորհուրդների առաջին համագումարը: Ի՞նչ որոշում է կայացվել փետրվարի 3-ի նիստում:
1922թ. սկզբին տեղի ունեցավ Հայաստանի խորհուրդների 1-ին համագումարը։ 1922 թ. փետրվարի 3-ին հաստատվեց նաև ՀՍԽՀ սահմանադրությունը: Այն քննարկեց մի շարք հարցեր, որոնց մեջ կենտրոնականը Հայաստանի սահմանադրության ընդունումն էր։ Վերջինս փաստորեն կրկնում էր Ռուսաստանի սահմանադրությունը։ Սահմանադրության վերջին հոդվածները ներկայացնում էին հանրապետության խորհրդանիշերը՝ պետական զինանշանը և պետական դրոշը։
Որո՞նք էինք ՀՍԽՀ առաջին սահմանադրության հիմնական կետերը: Նշե՛ք մի քանի կետեր:
ՀՍԽՀ առաջին Սահմանադրությունը ՝ հիմնական օրենք, ընդունվել է փետրվարի 3 – ին: Դրանում նշվում էր, որ հանրապետությունում ամբողջ իշխանությունը պատկանում է բանվորների, գյուղացիների և կարմիրբանակայինների պատգամավորական խորհուրդներին: Երաշխավորվում էին աշխատավորների հավասար իրավունքները ՝ անկախ ազգությունից և դավանանքից: Աշխատանքը պարտադիր պարտականություն էր համարվում բոլորի համար ՝ «ով չի աշխատում, նա չի ուտում» սկզբունքով: Սահմանադրությամ ամրագրում էր խոսքի, մամուլի, ցույցերի և այլ ազատություններ, սակայն իրականում այն կրում էր ձևական բնույթ: Եկեղեցին անջատվում էր պետությունից, դպրոցը ՝ եկեղեցուց, սահմանվում էր անվճար կրթություն ստանալու իրավունք: Մտցվում էր պարտադիր զինվորական ծառայություն: Սահմանադրության առանձին հոդվածով հաստատվում էին հանրապետության պետական խորհրդանիշները ՝ զինանշանը (հեղինակ ՝ Մարտիրոս Սարյան) և դրոշը: ՀՍԽՀ զինանշանի վրա պատկերված էին Մեծ և Փոքր Արարատները:
Ի՞նչ տեսք ուներ ՀՍԽՀ պետական դրոշը, ո՞վ էր հեղինակը:
Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության պետական դրոշը իրենից ներկայացնում է կարմիր ուղղանկյուն, որի կենտրոնական մասում ամբողջ երկարությամբ ձգվում է կապույտ գիծ: Դրոշի վերևի ձախ մասում պատկերված է ոսկյա մանգաղ և մուրճ, իսկ նրանց վերևում գտնվում է կարմիր հնգաթև աստղ՝ ոսկեգույն երիզով:
Ինչու՞ ստեղծվեց Անդրդաշնությունը, ո՞ր երկրները մտան դրա կազմի մեջ:
Անդրկովկասի խորհրդային հանրապետությունների ՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի փոխհարաբերությունները կարգավորելու անհրաժեշտություն էր առաջացել: Երկրամասի «կոմունիստ ընկերներին» 1921 թվականի գարնանը նամակ – հրահանգով դիմեց Խորհրդային Ռուսաստանի ղեկավար (Ժողկոմխորհի նախագահ) Վ. Լենինը, որն առաջ էր քաշում խորհրդային հանրապետությունների միջև տնտեսական և ռազմաքաղաքական սերտ դաշինք հաստատելու գաղափարը: Միավորման ձև ընդունեց խորհրդային դաշնությունը: Նրա կազմում հանրապետությունները պահպանելու էին իրենց ինքնիշխանությունը: Գործընթացը, սակայն, հարթ չէր: Դիմադրություն էր ցուցաբերում Վրաստանի կոմկուսի ղեկավարության մի մասը: Վերջինս հանդես էր գալիս հանրապետությունների իրական անկախությունը պահպանելու, նրանց միջև երկկողմ պայմանագրային հարաբերություններ հաստատելու առաջարկությամբ: Վրացական կողմի այս դիրքորոշման դեմ անզիջում պայքար ծավալեց Ռուսաստանի կոմկուսի վերնախավը: Հայաստանի իշխանությունները կողմ էին Անդրկովկասյան դաշնության (Անդրդաշնություն) ստեղծմանը և դրանում էին տեսնում երկիրն ու ժողովրդի արտաքին վտանգներից պաշտպանելու և սոցիալ – տնտեսական ծանր վիճակից դուրս բերելու հնարավորությունը: 1922 թվականի մարտի 12 – ին Թիֆլիսում հրավիրված ՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի կենտգործկոմների ներկայացուցիչների լիազոր խորհրդաժողովը հաստատեց Անդրդաշնություն կազմելու մասին միութենական պայմանագիրը: Ստեղծվեց Անդրկովկասի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Դաշնային Միությունը (ԱԽՍՀԴՄ): 1922 թվականի դեկտեմբերին Բաքվում հրավիրված ՝ Անդրկովկասի խորհուրդների առաջին համագումարում ԱԽՍՀԴՄ – ն վերափոխվեց Անդրկովկասի Խորհրդային Դաշնային Սոցիալիստական Հանրապետության (ԱԽԴՍՀ): Խորհրդային Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը այսուհետ հանդես էին գալու որպես մեկ հանրապետություն:
Բացե՛ք հապավումը՝ ԱԽԴՍՀ:
«ԱԽԴՍՀ» հապավումը բացվում է այսպես ՝ Անդրկովկասի Խորհրդային Դաշնային Սոցիալիստական Հանրապետություն:
Ի՞նչ էր ենթադրում <<ստալինյան ինքնավարության>> ծրագիրը:
1922 թվականի երկրորդ կեսից ՌԿ(բ)Կ կենտկոմը վճռական քայլեր էր ձեռնարկել խորհրդային բոլոր հանրապետությունների հետ Ռուսաստանի միջպետական փոխհարաբերությունները կարգավորելու համար: Այդ նպատակով ստեղծվել էր հանրապետությունների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ հատուկ հանձնաժողով: Օգոստոսի վերջին հանձնաժողովի քննարկմանն է ներկայացվում հանձնաժողովի փաստացի ղեկավար Իոսիֆ Ստալինի մշակած նախագիծը: Ըստ դրա ՝ Հայաստանը, Ադրբեջանը, Վրաստանը, Բելոռուսը և Ուկրաինան մտնելու էին ՌՍԽԴՀ – ի կազմի մեջ ՝ ինքնավար հանրապետության կարգավիճակով: Նախագիծը ստացավ «Ստալինյան ինքնավարացման ծրագիր» անվանումը: Սակայն դրա դեմ հանդես եկավ Վ. Լենինը: Նա առաջարկեց հանրապետությունների միավորումն անցկացնել այլ հիմքի վրա. բոլորին ՝ այդ թվում Ռուսաստանին, միավորել նոր պետության մեջ ՝ պահպանելով հանրապետությունների ինքնիշխանությունը և միությունից դուրս գալու իրավունքը: 1922 թվականի հոկտեմբերի 6 – ին ընդունվեց նոր նախագիծ: Դրանում հրամայական էր Ուկրաինայի, Բելոռուսի, Անդրդաշնության և Ռուսաստանի միջև Խորհրդային Սոցիալիստական հանրապետությունների Միության կազմում միավորվելու մասին պայմանագրի ստորագրումը: ԽՍՀՄ կազմավորման հարցն իր վերջնական լուծումը ստացավ 1922 թվականի դեկտեմբերի վերջին Մոսկվայում հրավիրված ՝ խորհրդային չորս հանրապետությունների լիազոր պատվիրակությունների խորհրդաժողովում: Այստեղ հաստատվեցին և դեկտեմբերի 30 – ին Խորհրդային Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բելոռուսի և Անդրդաշնության ներկայացուցիչների կողմից ստորագրվեցին ԽՍՀՄ կազմավորման մասին Հռչակագիրը և Միութենական պայմանագիրը: Այնուհետև դրանք հաստատվեցին ԽՍՀՄ խորհուրդների առաջին համագումարում (պետության բարձրագույն օրենսդիր իշխանությունը): Խորհրդային Միությունը գոյատևեց շուրջ 70 տարի. այն լուծարվեց 1991 թվականի դեկտեմբերին:
Ո՞ր երկրները միացան 1922 թ. ստեղծված ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ:
1922 թվականին ստեղծված ԽՍՀՄ – ի կազմի մեջ էին մտնում ՝ Ռուսաստանը, Բելառուսը, Ուկրաինան, Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը:
Լևոն Ենգիբարյան 